Đọc Hiểu Pali – Bài Học Số 12 – Tỳ Khưu Thiện Hảo (BHIKKHU VĀYĀMA)
Đọc Hiểu Pali – Bài Học Số 12 – Tỳ Khưu Thiện Hảo (BHIKKHU VĀYĀMA)
BÀI HỌC SỐ 12
Thứ Bảy, 19-09-2020
CHUYỂN HOÁ BIẾN NGÔI
(derivative conjugation)
‘Chuyển hoá biến ngôi’ bắt nguồn từ ngữ căn đơn âm với sự bổ nghĩa của chính ngữ căn. Nó gồm có 5 loại: (1) Bị động, (2) Nguyên nhân, (3) Định danh, (4) Mong mỏi, và (5) Nhấn mạnh. Ngoại trừ Nguyên nhân, các động từ Phái sinh không được chia ở tất cả các thì và thể.
1. Bị động:
Động từ bị động được hình thành bằng cách thêm hậu tố ‘ya’ vào ngữ căn tạo nên Động từ cơ bản bị động với sự thêm vào từ vĩ ngôi thuộc thể Năng động và Phản thân. Động từ bị động thường được dịch là ‘bị, được’.
‘Ya’ được thêm vào ngữ căn theo 4 cách:
- trực tiếp sau ngữ căn kết thúc bằng nguyên âm, vd:
√dā => dīya, diyya (được cho); √su => sūya, suyya (được nghe); √nī => nīya, niyya (được dẫn đến); √bhū => bhūya (đã trở thành); √pā => pīya, piyya (được uống)…
- đối với ngữ căn kết thúc bằng phụ âm kép, ya được nối bằng i, i biến thành ī, vd:
√pucch => pucchīya (bị hỏi); √kar => karīya (được làm); √sar => sarīya (được nhớ); √vas => vasīya (được sống)…
- trực tiếp sau ngữ căn kết thúc bằng phụ âm, khi ấy y của ya bị đồng hoá với phụ âm cuối của ngữ căn, vd:
√pac => pacca (được nấu); √han => hañña (bị giết); √labh => labbha (đạt được); √khād => khajja (được ăn)…
- ‘Ya’ cũng được thêm vào Động từ cơ bản đặc biệt nhờ i đã được làm dài, vd:
√gam => gacchīya (được đi đến); √buddh => bujjhīya (được biết đến/giác ngộ); √is => icchīya (được mong mỏi)…
Nhận xét:
‘ī’ của ngữ căn trước ya được làm ngắn, y của ya được lặp lại. Thì Hoàn thành, Bất định khứ, Tương lai và Điều kiện của thể Phản thân (reflective) thường được dùng ở nghĩa bị động. Động từ bị động có thể có nhiều dạng từ cùng 1 ngữ căn như √kar => karīyati, kariyyati, kayirati, kayyati (được làm). Ngoài ra, còn có các dạng bất thường của Bị động như √vah => vuyhati (bị mang đi); √vas => vussati (được sống); √yaj => ijjati (bị hiến tế); √vac => uccati (được nói). Phụ âm ‘s’ của ngữ căn đôi khi bị lặp lại như √dis => dissati (bị thấy).
Một số ví dụ về động từ Bị động:
- Kaññāya odano pacīyati.
- Iminā vaḍḍhakinā imasmiṃ gāme bahūni gehāni karīyanti.
- Karīyati hidaṃ buddhānaṃ sāsanaṃ.
- Chahi bhikkhūhi pañcasatānaṃ manussānaṃ dhammo desīyati.
- Buddhena devānaṃ manussānañca dhammo bhāsīyati.
Ngữ vựng:
vaḍḍhakī (nt): thợ mộc
sāsana (trut): lời dạy
bhāsati (√bhās+a+ti): nói, thuyết
2. Nguyên nhân:
Động từ nguyên nhân được hình thành bằng cách thêm vào ngữ căn các hậu tố (i) aya (thường được rút gọn thành e), (ii) āpaya (có thể được rút gọn thành āpe).
Nguyên âm gốc của ngữ căn được làm dài trước các hậu tố ‘aya, āpaya’ nếu được theo sau bởi 1 phụ âm như √pac => pāce, pācaya, pācāpe, pācāpaya (khiến nấu); √bhuj => bhoje, bhojaya, bhojāpe, bhojāpaya (khiến ăn); √kar => kāre, kāraya, kārāpe, kārāpaya (khiến làm)…
‘Aya, āpaya’ không bị thay đổi khi được theo sau bởi 2 phụ âm như √pucch => pucchāpe, pucchāpaya (khiến hỏi),…
Đôi khi, nguyên âm a của ngữ căn không được làm dài mặc dù theo sau là 1 phụ âm đơn như √gam => game, gamaya (khiến đi); √sam => same, samaya, samāpe, samāpaya (khiến an ủi),…
Các ngữ căn kết thúc bằng i, ī, u, ū tạo nên động từ nguyên nhân của chúng từ Động từ cơ bản đặc biệt như √bhū => bhāve, bhāvaya, bhāvāpe, bhāvāpaya (khiến là/trở thành); √su => sāve, sāvaya, sāvāpe, sāvāpaya (khiến nghe)…
Ngoài ra, còn có Nguyên nhân kép được tạo nên bằng cách thêm āpāpe vào ngữ căn và thường được dịch là ‘có được, khiến gây ra’
| Ngữ căn | Nguyên nhân đơn | Nguyên nhân kép |
|---|---|---|
| √pac (nấu) | pāce, pācaya, pācāpe, pācāpaya | pācāpāpe, pācāpāpaya |
| √chid (cắt) | chede, chedaya, chedāpe, chedāpaya | chedāpāpe, chedāpāpaya |
Các động từ nguyên nhân có biến cách giống với các động từ thuộc nhóm thứ 7 (Curādi-gaṇa) như √nī (dẫn đến): Parassapada [(I) nemi – nema; (II) nesi – netha; (I) neti – nenti] và Attanopada [(I) naye – nayāmhe; (II) nayase – nayavhe; (I) nayante – nayante]
Nguyên nhân bị động**:** được hình thành bằng cách thêm hậu tố ya của Bị động vào Động từ cơ bản nguyên nhân, i được chèn vào và bị làm dài thành ī, nguyên âm e của Động từ cơ bản nguyên nhân bị xoá.
| Ngữ căn | Động từ thường | Nguyên nhân | Nguyên nhân bị động |
|---|---|---|---|
| √pac (nấu) | pacati | pāceti | pācīyati (bị sai/khiến nấu) |
Các động từ thuộc nhóm thứ 7 (Curādi-gaṇa) tạo nên động từ nguyên nhân của chúng bằng cách thêm āpe hoặc āpaya vào động từ cơ bản, nguyên âm e của Động từ cơ bản nguyên nhân bị xoá.
| Ngữ căn | Động từ cơ bản | Động từ thường | Nguyên nhân bị động |
|---|---|---|---|
| √cur (trộm, lấy cắp) | core | coreti, corayati | corāpeti, corāpayati |
Một số ví dụ về động từ Nguyên nhân:
- So puratthimena nagarassa navaṃ santhāgāraṃ kārāpeti
- Atha kho dasamo gahapati āyasmato ānandassa pañcasatavihāraṃ kārāpesi.
- Bandhumā rājā vipassissa kumārassa tayo pāsāde kārāpesi.
- Iṅgha me tvaṃ, ānanda, antarena yamakasālānaṃ uttarasīsakaṃ mañcakaṃ paññāpehi.
Ngữ vựng:
puratthima (tt): Đông
santhāgāra (nt, trut): phòng họp
bandhumant (tt): (người) co nhiều quyến thuộc
pāsāda (nt): lâu đài
iṅgha (bbt): thôi nào, tiếp tục, nhìn đây!
Antarena (trt): bên trong, ở giữa
yamakasālā = yamaka (trut) cặp/đôi+sāla (nt) cây sāla
uttarasīsaka = uttara (tt) ở trên+sīsaka (trut) cái đầu
mañcaka (nt): giường nhỏ
paññāpeti (đt nguyên nhân của pajānāti): sắp đặt
3. Định danh:
Động từ định danh được hình thành từ gốc danh từ bởi các hậu tố nhất định là (i) āya, aya, e; (ii) īya, iya; (iii) a; (iv) āra, āla; và (v) vāpe. Nó thường được dịch ‘hành động như, giống như, mong được như’
| Gốc danh từ | Động từ định danh |
|---|---|
| pabbata (núi) | pabbatāyati (hành động như núi) |
| macchara (tánh tham) | macchārayati (giống như tham lam) |
| samudda (biển) | samuddāyati (giống/hành động như biển) |
| arañña (rừng) | araññīyati (hành động (ở thị trấn) như ở rừng) |
| nadī (sông) | nadiyiti (hành động như sông) |
| dhana (tài sản) | dhanayati (mong muốn tài sản) |
| putta (con trai) | puttīyati (mong muốn/dối xử như con trai) |
| patta (cái bát) | pattīyati (mong muốn bát) |
| cīvara (y phục) | cīvarīyati (mong muốn y) |
| taṇhā (sự tham ái) | taṇhāyati (khao khát) |
| samodhāna (sự kết nối) | samodhāneti (kết nối, liên kết) |
| upakkama (sự siêng năng, kế hoạch) | upakkamālati (siêng năng, vạch kế hoạch) |
| mettaṃ (tình thương) | mettāyati (yêu thương) |
| karuṇa (sự trắc ẩn) | karuṇāyati (thương hại/xót) |
| sukha (hanh phúc) | sukhāpeti (tạo/khiến hạnh phúc) |
| dukkha (đau khổ) | dukkhāpeti (tạo/khiến đau khổ) |
| uṇha (hơi nóng) | uṇhāpeti (đốt/nung nóng) |
| pariyosāna (sự kết thúc) | pāriyosānati (kết thúc, chấm dứt) |
Động từ định danh còn được hình thành từ các gốc tính từ và trạng từ như:
| Gốc tính và trạng từ | Động từ định danh |
|---|---|
| daḷha (tt) chắc chắn, vững mạnh | daḷhāyati (làm chắc chắn/vững mạnh) |
| santaṃ (an/thanh tịnh) | santarati (hành động tốt đẹp/hào phóng) |
Lưu ý:
Có thêm 1 cách hình thành động từ Định danh khác theo Niruttidīpanī là âm tiết thứ 1, 2, hoặc 3 của danh từ bị lặp lại và hậu tố ‘īyisa’ hoặc ‘yisa’ được thêm vào, đôi khi nguyên âm ‘i’ hoặc ‘u’ được chèn vào giữa sự lấy âm, vd:
| Gốc danh từ | Động từ định danh |
|---|---|
| putta (con trai) | pupputtīyisati, puttittiyisati (muốn được như con trai) |
| kamalaṃ (bông hoa) | kakamalāyisati, kamalalāyisati (muốn được như bông hoa) |
Thì Nguyên nhân và Bị động của động từ Định danh cũng được tạo nên theo cách thông thường.
Một số ví dụ về động từ Định danh:
- Na taṇhāyati na bhāyatī’ti attho.
- Bhante nāgasena, yo paraṃ dukkhāpetvā dānaṃ deti, api nu taṃ dānaṃ sukhavipākaṃ hoti saggasaṃvattanikaṃ?
- Ime dārakā aññe dārake vināsenti dukkhāpenti, na ime saṅgahetabbā, vajjetabbā ime.
- Evaṃ no so dhammiko dhammarājā sukhāpetvā kālaṅkato, evaṃ mayaṃ tassa dhammikassa dhammarañño vijite phāsu viharimhā.
Ngữ vựng:
bhāyati (√bhi+a+ti): sợ hãi
saggasaṃvattanika = sagga+saṃvattanika (tt) dẫn/đưa đến
dāraka (nt): cậu bé, bé trai
vināseti (đt nguyên nhân của vinassati): phá hoại, làm hư
saṅgahetabbā (khnpt của đt định danh saṅgahāpeti): đáng thân cận
vajjetabbā (khnpt của vajjeti): đáng tránh xa
dhammika (chính đáng, đúng pháp)
kālaṅkata (tt từ thành ngữ ‘kālaṃ karoti’): chết
vijita (trut): lãnh thộ
phāsu (tt): vui thích, thoải mái
4. Mong mỏi:
Động từ Mong mỏi được hình thành từ ngữ căn đơn âm. Động từ loại này không được sử dụng rộng rãi trong Pāli ngữ. Hậu tố sa và sự lặp lại ngữ căn là dấu hiệu đặc trưng của biến ngôi này.
| Ngữ căn | Động từ cơ bản mong mỏi | Động từ mong mỏi |
|---|---|---|
| √su (nghe) | sussusa | sussusati = sotumicchati (muốn nghe) |
| √bhuj (ăn) | bubhukkha | bubhukkhati (muốn ăn) |
| √tij (chịu đựng) | titikkha | titikkhati (muốn cam chịu, kham nhẫn) |
| √ghas (ăn) | jighaccha | jighacchati (muốn ăn) |
| √pā (uống) | pipāsa, pivāsa | pivāsati (muốn uống) |
| √kit (điều trị, chữa) | cikiccha | cikicchati (muốn điều trị) |
Thì Nguyên nhân và Bị động của động từ Mong mỏi cũng được tạo nên theo cách thông thường.
Một số ví dụ về động từ Mong mỏi:
- Saddhammaṃ sotumicchantīti tathāgatappaveditaṃ saddhammaṃ sotukāmo hoti.
- Bhayā nu maghavā sakka, dubbalyā no titikkhasi.
- Akkosaṃ vadhabandhañca, aduṭṭho yo titikkhati.
- Āturasseva bhesajjaṃ, bhojanaṃva jigacchato.
Ngữ vựng:
tathāgata (nt): đấng Như Lai
pavedita (qkpt của pavedeti): tuyên bố, thuyết giảng
sotukāma (tt): muốn nghe
Bhaya (trut): sự sợ hãi
maghavant (nt): tên của vua trời Sakka
sakka (tt): có thể
dubbalya (trut): sự yếu đuối/nhu nhược
Akkosaṃ (nt): sự phỉ báng
vadhabandha = vadha (nt) hình phạt+bandha (nt) sự giam cầm
aduṭṭha (tt): không xấu ác
Ātura (tt): bệnh
bhesajja (trut): thuốc men
bhojana (trut): thực phẩm
5. Nhấn mạnh:
Động từ nhân mạnh hay còn gọi là động từ Tái diễn được dùng để diễn đạt sự lặp lại thường xuyên và được hình thành từ ngữ căn đơn âm. Đặc điểm của Biến ngôi nhấn mạnh này là sự lặp lại ngữ căn. Các động từ này ít xuất hiện trong Pāli ngữ.
| Ngữ căn | Động từ nhân mạnh |
|---|---|
| √lap (nói) | lālappati, lālapati (than van, rên rỉ) |
| √kam (đi lanh quanh) | caṅkamati (đi tới đi lui) |
| √gam (đi) | jaṅgamati (đi lên đi xuống) |
Một số ví dụ về động từ Nhấn mạnh:
- Kuhiṃ gatā kattha gatā (mūsikā), iti lālappati jano.
- Tena kho pana samayena āyasmā mahāmoggallāno abbhokāse caṅkamati.
- So caṅkati – ‘evaṃ maṃ caṅkamantaṃ nābhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantī’ti.
- Tena kho pana samayena āyasmā sāriputto sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ bhagavato avidūre caṅkamati.
Ngữ vựng:
abbhokāsa (nt): ngoài trống
nābhijjhādomanassa = na+abhijjhā (nut) sự tham lam+domanassa (trut): sầu muộn
anvāssavati (anu+ā+√su+a+ti): chạy vào, tấn công
sambahula (tt): nhiiều
avidūra (trut): gần
Nhóm tổ chức lớp Đọc hiểu Pāḷi
---------------------------------------
Email: dochieupali@gmail.com
FB: www.facebook.com/groups/dochieupali\
Zalo: https://zalo.me/g/tswjmg798\
Tổng hợp tài liệu: Đọc Hiểu Pali – Tổng Hợp Link & Tài Liệu Bài Học – Tỳ Khưu Thiện Hảo (BHIKKHU VĀYĀMA)
* Tài liệu này để các học viên trong lớp Đọc Hiểu Pali do Sư Thiện Hảo hướng dẫn tham khảo. Do sự thỉnh mời của một số quý vị thiền sinh mong muốn học tiếng Pali, đây là lớp đầu tiên Sư Thiện Hảo giảng dạy online, và tài liệu này không tránh khỏi có những chỗ chưa hoàn thiện, thậm chí có những chỗ sai ngoài ý muốn. Chúng tôi kính mong quý vị hoan hỷ góp ý để tài liệu và lớp học được hoàn thiện tốt hơn. Nguyện Dhamma được trường tồn và đem lại lợi lạc cho phần đông.