Từ ngữ Pāḷi Trong Bài Kinh Chuyển-Pháp-Luân

12 tháng 5, 2020 · Cập nhật 7 tháng 6, 2020 · 23 phút đọc

Từ ngữ Pāḷi trong bài kinh Chuyển-Pháp-Luân

* Bài kệ khai kinh Chuyển-Pháp-Luân

Bhikkhūnaṃ: chư tỳ-khưu

pañcavaggīnaṃ: nhóm 5 vị tỳ-khưu là Ngài Đại-Trưởng-lão Koṇḍañña, Ngài Trưởng-lão Vappa, Ngài Trưởng-lão Bhaddiya, Ngài Trưởng- lão Mahānāma, Ngài Trưởng-lão Assaji.

Isipatana nāmake: tên gọi Isipatana là nơi mà Đức-Phật Chánh-Đẳng-Giác, chư Đức-Phật Độc- Giác đã từng từ trên hư không đáp xuống tụ hội tại đây.

Migadāye: khu rừng phóng sinh nai

dhammavaraṃ: chánh-pháp cao thượng

nibbānapāpakaṃ: dẫn đến chứng ngộ Niết-bàn

Sahampati nāmakena: tên gọi

Sahampati Mahābrahmena: Đại-phạm-thiên

yācito: cầu xin

Catusaccaṃ: tứ Thánh-đế

Pakāsento: trình bày, giảng giải

Lokanātho: Đức-Phật là nơi nương nhờ của tất cả mọi chúng-sinh

adesayi: thuyết-pháp

Nanditaṃ: vô cùng hoan hỷ

sabbavedehi: tất cả chư-thiên

sabbasampatti sādhakaṃ: thành tựu mọi tam- giới thiện-pháp và siêu-tam-giới thiện-pháp

Sabbalokahitatthāya: để đem lại sự lợi ích, sự tiến hoá, sự an-lạc cho toàn thế giới chúng-sinh

Dhammacakkaṃ: kinh Chuyển-pháp-luân

bhaṇāma: chúng tôi tụng

he: Này chư vị thiện-trí!

Kinh Chuyển-Pháp-Luân

1- Bhante Kassapa: kính bạch Ngài đại- trưởng-lão Mahākassapa

Idaṃ suttaṃ: bài kinh Chuyển-pháp-luân này

Evaṃ: đúng như vậy

me: con là Ānanda

sutaṃ: được lắng nghe trực tiếp từ Đức-Thế- Tôn bài kinh Chuyển-pháp-luân này

ekaṃ samayaṃ: một thuở nọ

Bhagavā: Đức-Thế-Tôn

Bārāṇasiyaṃ: gần kinh-thành Bārāṇasī

viharati: ngự ở

Isipatane: tên gọi Isipatana

migadāye: trong khu rừng phóng sinh nai

Tatra kho: khi ấy Đức-Thế-Tôn ngự tại khu rừng phóng sinh nai tên gọi Isipatana

Bhagavā: Đức-Thế-Tôn

pañcavaggiye bhikkhū: nhóm 5 vị tỳ-khưu là Ngài Đại-Trưởng-lão Koṇḍañña, Ngài Trưởng- lão Vappa, Ngài Trưởng-lão Bhaddiya, Ngài Trưởng-lão Mahānāma, Ngài Trưởng-lão Assaji

āmantesi: truyền gọi

Hai pháp thấp hèn

2- Bhikkhave: - Này chư tỳ-khưu!

Dve ime antā: 2 pháp thấp hèn thuộc về biên kiến này

pabbajitena: bậc xuất gia

na sevitabbā : không nên thực-hành theo

Katame dve? Hai pháp thấp hèn thuộc về biên kiến ấy như thế nào?

* Yo cāyaṃ antā: pháp-hành thấp hèn thuộc về biên kiến nào

kāmesu: trong ngũ-dục

kāmasukhallikānuyogo: thường thụ hưởng dục lạc trong ngũ-dục với tâm tham-ái hợp với thường-kiến,

hīno: pháp thấp hèn

gammo: pháp của người tại gia

pothujjaniko: thường hành của hạng phàm-nhân

anariyo: không phải pháp-hành của bậc Thánh-nhân

anatthasaṃhito: không đem lại sự lợi ích, sự tiến hóa

* Yo cāyaṃ antā: pháp-hành thấp hèn thuộc về biên kiến nào

attakilamathānuyogo: thường tự ép xác hành khổ thân với tâm sân có đoạn-kiến

Dukkho: đau khổ

anariyo: pháp-hành khổ-hạnh của tu-sĩ ngoại đạo, không phải là pháp-hành của bậc Thánh-nhân

anatthasaṃhito: không đem lại sự lợi ích, sự tiến hóa

Pháp-hành trung-đạo (majjhimapaṭipadā)

3- bhikkhave: - Này chư tỳ-khưu!

Ete kho ubho ante: 2 pháp-hành thấp hèn thuộc 2 biên kiến ấy

anupagamma: không thiên về 2 biên kiến

majjhimā paṭipadā: thực-hành pháp-hành trung-đạo ở giữa kāmasukhallikānuyogo và attakilamathānuyogo

Tathāgatena: Như-lai

abhisambuddhā: chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế

cakkhukaraṇī: làm cho tuệ-nhãn thấy rõ chân- lý tứ Thánh-đế

ñāṇakaraṇī: làm cho trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ chân-lý tứ Thánh-đế

upasamāya: để làm vắng lặng phiền-não nghĩa là chứng ngộ Niết-bàn

abhiññāya: để làm cho trí-tuệ-thiền-tuệ đặc biệt chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế

sambodhāya: để làm cho trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế

nibbānāya: để chứng ngộ Niết-bàn giải thoát khổ

saṃvattati: phát sinh

Bhikkhave: Này chư tỳ-khưu!

Katamā ca: như thế nào?

sā majjhimā paṭipadā: pháp-hành trung-đạo ấy

Tathāgatena: Như-lai

abhisambuddhā cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya nibbānāya saṃvattati.

Ayameva maggo ariyo: Thánh-đạo này

aṭṭhaṅgiko: có 8 chánh

Seyyathidaṃ: 8 chánh đó là

Sammādiṭṭhi: chánh-kiến

sammāsaṅkappo: chánh-tư-duy

sammāvācā: chánh-ngữ

sammākammanto: chánh-nghiệp

sammā-ājivo: chánh-mạng

sammāvāyamo: chánh-tinh-tấn

sammāsati: chánh-niệm

sammāsamādhi: chánh-định

Bhikkhave: Này chư tỳ-khưu!

Ayaṃ kho sā majjhimā paṭipadā: bát-chánh- đạo này đó là pháp-hành trung-đạo

Tathāgatena: Như-lai

abhisambuddhā cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya nibbānāya saṃvattati.

1- Khổ-Thánh-đế (dukkha ariyasacca)

4- Bhikkhave: - Này chư tỳ-khưu!

Idaṃ kho pana dukkhaṃ ariyasaccaṃ: khổ- Thánh-đế là chân-lý mà bậc Thánh-nhân đã chứng ngộ đó là

Jātipi dukkhā: tái-sinh kiếp sau là khổ

jarāpi dukkhā: già là khổ

byādhipi dukkho: bệnh là khổ

maraṇaṃpi dukkhaṃ: chết là khổ

appiyehi sampayogo dukkho: phải gần gũi thân cận với người không thương yêu là khổ

piyehi vippayogo dukkho: phải xa lìa với người thương yêu là khổ

yampicchaṃ na labhati, tampi dukkhaṃ: mong muốn đừng có sinh, đừng có già, đừng có bệnh, đừng có chết mà không thể nào được như ý, điều ấy là khổ

saṃkhittena: tóm lại

pañcupādānakkhandhā dukkhā: ngũ-uẩn chấp- thủ là khổ

2- Nhân sinh khổ-Thánh-đế (dukkhasamudaya ariyasacca)

5- Bhikkhave: - Này chư tỳ-khưu!

Idaṃ kho pana dukkhasamudayaṃ ariya- saccaṃ: nhân sinh khổ-Thánh-đế là chân-lý mà bậc Thánh-nhân đã chứng ngộ

Yāyaṃ taṇhā: tham-ái nào

Ponobbhavikā: dắt dẫn tái-sinh kiếp sau

nandirāgasahagatā: hợp với hoan-hỷ, tham dục

tatratatra: trong mỗi kiếp, trong mỗi đối-tượng

abhinandinī: vô cùng hài lòng hoan-hỷ

Seyyathidaṃ- tham-ái đó là

Kāmataṇhā: tham-ái trong 6 đối-tượng dục

bhavataṇhā: tham-ái trong 6 đối-tượng dục hợp với thường-kiến hoặc tham-ái trong các bậc thiền sắc-giới, vô-sắc-giới và trong cõi sắc-giới, cõi vô-sắc-giới

vibhavataṇhā: tham-ái trong 6 đối-tượng dục hợp với đoạn-kiến

3- Diệt khổ-Thánh-đế (dukkhanirodha ariyasacca

6- Bhikkhave:- Này chư tỳ-khưu!

Idaṃ kho pana dukkhanirodhaṃ ariya- saccaṃ: diệt khổ-Thánh-đế là chân-lý mà bậc Thánh-nhân đã chứng ngộ

tassāyeva taṇhāya: tham-ái có 3 loại ấy mà thôi

yo asesavirāganirodho: Niết-bàn nào diệt tận được 3 loại tham-ái không còn dư sót

yo cāgo: Niết-bàn nào xả ly ...

yo paṭinissaggo: Niết-bàn nào từ bỏ ...

yā mutti: Niết-bàn nào giải thoát khổ ...

yo anālayo: Niết-bàn nào không còn luyến ái

4- Pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế (dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasacca)

7- Bhikkhave: - Này chư tỳ-khưu!

Idaṃ kho pana dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ: pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế là chân-lý mà bậc Thánh-nhân đã chứng ngộ

Ayameva maggo ariyo: Thánh-đạo này

aṭṭhaṅgiko: hợp đủ 8 chánh

Seyyathidaṃ: 8 chánh đó là

Sammādiṭṭhi: chánh-kiến

sammāsaṅkappo: chánh-tư-duy

sammāvācā: chánh-ngữ

sammākammanto: chánh-nghiệp

sammā-ājivo: chánh-mạng

sammāvāyamo: chánh-tinh-tấn

sammāsati: chánh-niệm

sammāsamādhi: chánh-định

Tứ Thánh-đế luân chuyển theo tam-tuệ-luân

1- Khổ-Thánh-đế luân chuyển theo tam-tuệ-luân

- Saccañāṇa: trí-tuệ-học trong tứ Thánh-đế

Kiccañāṇa: trí-tuệ-hành phận sự trong tứ Thánh-đế
Katañāṇa: trí-tuệ-thành hoàn thành xong phận sự tứ Thánh-đế

1.1- Saccañāṇa trong khổ-Thánh-đế

8- Bhikkhave: - Này chư tỳ-khưu!

“Idaṃ dukkhaṃ ariyasaccan”ti: rằng: “khổ- Thánh-đế này” đó là ngũ-uẩn chấp-thủ là khổ- Thánh-đế

me: Như-lai

pubbe: trong thời-kỳ trước khi chưa trở thành Đức-Phật

ananussutesu: chưa từng nghe

dhammesu: trong các pháp khổ-Thánh-đế

cakkhuṃ udapādi: tuệ-nhãn có khả năng thấy rõ, biết rõ khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

ñāṇaṃ udapādi: trí-tuệ biết rõ khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

paññā udapādi: trí-tuệ biết rõ chi tiết khổ- Thánh-đế đó là tái-sinh kiếp sau là khổ, già là khổ, v.v... ngũ-uẩn chấp-thủ là khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

vijjā udapādi: trí-minh diệt vô-minh, biết rõ thấu suốt khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

āloko udapādi: ánh sáng trí-tuệ diệt được màn vô-minh tăm tối bao trùm phủ kín khổ- Thánh-đế ấy đã phát sinh

1.2- Kiccañāṇa trong khổ-Thánh-đế

9- Bhikkhave: - Này chư tỳ-khưu!

“Taṃ kho panidaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ pariññeyyan”ti rằng:“khổ-Thánh-đế này là pháp nên biết rõ bằng trí-tuệ-thiền-tuệ tam-giới”

me: Như-lai

pubbe: trong thời-kỳ trước khi chưa trở thành Đức-Phật

ananussutesu: chưa từng nghe

dhammesu: trong các pháp khổ-Thánh-đế

cakkhuṃ udapādi: tuệ-nhãn có khả năng thấy rõ, biết rõ khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

ñāṇaṃ udapādi: trí-tuệ-thiền-tuệ tam-giới thấy rõ, biết rõ khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

paññā udapādi: trí-tuệ-thiền-tuệ tam-giới thấy rõ, biết rõ chi tiết khổ-Thánh-đế đó là tái- sinh kiếp sau là khổ, già là khổ, v.v... ngũ-uẩn chấp-thủ là khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

vijjā udapādi: trí-minh diệt vô-minh, thấy rõ, biết rõ thấu suốt khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

āloko udapādi: ánh sáng trí-tuệ-thiền-tuệ tam- giới diệt được màn vô-minh tăm tối bao trùm phủ kín khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

1.3- Katañāṇa trong khổ-Thánh-đế

10- Bhikkhave: - Này chư tỳ-khưu!

“Taṃ kho panidaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ pariññātan”ti rằng: “Khổ-Thánh-đế này là pháp nên biết rõ bằng trí-tuệ-thiền-tuệ tam-giới thì đã biết rõ xong bằng Thánh-đạo-tuệ.”

me: Như-lai

pubbe: trong thời-kỳ trước khi chưa trở thành Đức-Phật

ananussutesu: chưa từng nghe

dhammesu: trong các pháp khổ-Thánh-đế

cakkhuṃ udapādi: tuệ-nhãn có khả năng thấy rõ, biết rõ khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

ñāṇaṃ udapādi: trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thấy rõ, biết rõ khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

paññā udapādi: trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam- giới thấy rõ, biết rõ chi tiết khổ-Thánh-đế đó là tái-sinh kiếp sau là khổ, già là khổ, v.v... ngũ- uẩn chấp-thủ là khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

vijjā udapādi: trí-minh đã diệt tận được vô- minh, thấy rõ, biết rõ thấu suốt khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

āloko udapādi: ánh sáng trí-tuệ-thiền-tuệ siêu- tam-giới đã diệt tận được màn vô-minh tăm tối bao trùm phủ kín khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

2- Nhân sinh khổ-Thánh-đế luân chuyển theo tam-tuệ-luân

2.1- Saccañāṇa trong nhân sinh khổ-Thánh-đế

11- Bhikkhave: - Này chư tỳ-khưu!

“Idaṃ dukkhasamudayaṃ ariyasaccan”ti rằng:“nhân sinh khổ-Thánh-đế này” đó là tham- ái là nhân sinh khổ-Thánh-đế.

me: Như-lai

pubbe: trong thời-kỳ trước khi chưa trở thành Đức-Phật

ananussutesu: chưa từng nghe

dhammesu: trong các nhân sinh khổ-Thánh-đế

cakkhuṃ udapādi: tuệ-nhãn có khả năng thấy rõ, biết rõ nhân sinh khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

ñāṇaṃ udapādi: trí-tuệ biết rõ nhân sinh khổ- Thánh-đế ấy đã phát sinh

paññā udapādi: trí-tuệ biết rõ chi tiết các nhân sinh khổ-Thánh-đế có 108 loại tham-ái đó là 3 loại taṇhā là kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā nhân với 6 loại đối-tượng là sắc- ái, thanh-ái, hương-ái, vị-ái, xúc-ái, pháp-ái thành 18 loại tham-ái, rồi nhân với 2 bên là bên trong của mình và bên ngoài mình của người khác thành 36 loại, rồi nhân với 3 thời là thời quá-khứ, thời hiện-tại, thời vị-lai gồm có 108 loại tham-ái là nhân sinh khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

vijjā udapādi: trí-minh diệt vô-minh biết rõ thấu suốt nhân sinh khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

āloko udapādi: ánh sáng trí-tuệ diệt được màn vô-minh tăm tối bao trùm phủ kín nhân sinh khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

2.2- Kiccañāṇa trong nhân sinh khổ-Thánh-đế

12- Bhikkhave: - Này chư tỳ-khưu!

“Taṃ kho panidaṃ dukkhasamudayaṃ ariya- saccaṃ pahātabban”ti rằng:“nhân sinh khổ- Thánh-đế này là pháp nên diệt bằng trí-tuệ- thiền-tuệ tam-giới.”

me: Như-lai

pubbe: trong thời-kỳ trước khi chưa trở thành Đức-Phật

ananussutesu: chưa từng nghe

dhammesu: trong các nhân sinh khổ-Thánh-đế

cakkhuṃ udapādi: tuệ-nhãn có khả năng thấy rõ, biết rõ nhân sinh khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

ñāṇaṃ udapādi: trí-tuệ-thiền-tuệ tam-giới thấy rõ, biết rõ nhân sinh khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

paññā udapādi: trí-tuệ-thiền-tuệ tam-giới thấy rõ, biết rõ chi tiết nhân sinh khổ-Thánh-đế có 108 loại tham-ái đó là 3 loại taṇhā là kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā nhân với 6 loại đối- tượng là sắc-ái, thanh-ái, hương-ái, vị-ái, xúc-ái, pháp-ái thành 18 loại tham-ái, ... gồm có 108 loại tham-ái là nhân-sinh khổ-Thánh-đế đã phát sinh

vijjā udapādi: trí-minh diệt vô-minh, thấy rõ, biết rõ thấu suốt nhân sinh khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

āloko udapādi: ánh sáng trí-tuệ-thiền-tuệ tam- giới diệt được màn vô-minh tăm tối bao trùm phủ kín nhân sinh khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

2.3- Katañāṇa trong nhân sinh khổ-Thánh-đế

13- Bhikkhave: - Này chư tỳ-khưu!

“Taṃ kho panidaṃ dukkhasamudayaṃ ariya- saccaṃ pahīnan”ti rằng: “nhân sinh khổ-Thánh- đế này là pháp nên diệt bằng trí-tuệ-thiền-tuệ tam- giới thì đã diệt tận xong bằng Thánh-đạo-tuệ.”

me: Như-lai

pubbe: trong thời-kỳ trước khi chưa trở thành Đức-Phật

ananussutesu: chưa từng nghe

dhammesu: trong các nhân sinh khổ-Thánh-đế

cakkhuṃ udapādi: tuệ-nhãn có khả năng thấy rõ, biết rõ nhân sinh khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

ñāṇaṃ udapādi: trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam- giới thấy rõ, biết rõ nhân sinh khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

paññā udapādi: trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thấy rõ, biết rõ chi tiết các nhân sinh khổ-Thánh- đế có 108 loại tham-ái đó là 3 loại taṇhā là kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā nhân với 6 loại đối-tượng là sắc-ái, thanh-ái, hương-ái, vị- ái, xúc-ái, pháp-ái thành 18 loại tham-ái ... gồm có 108 loại tham-ái là nhân-sinh khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

vijjā udapādi: trí-minh diệt vô-minh, thấy rõ, biết rõ thấu suốt nhân sinh khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

āloko udapādi: ánh sáng trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới đã diệt tận được màn vô-minh tăm tối bao trùm phủ kín nhân sinh khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

3- Diệt khổ-Thánh-đế luân chuyển theo tam- tuệ-luân

3.1- Saccañāṇa trong diệt khổ-Thánh-đế

14- Bhikkhave: - Này chư tỳ-khưu!

“Idaṃ dukkhanirodhaṃ ariyasaccan”ti rằng: “diệt khổ-Thánh-đế này” đó là Niết-bàn là diệt khổ-Thánh-đế

me: Như-lai

pubbe: trong thời-kỳ trước khi chưa trở thành Đức-Phật

ananussutesu: chưa từng nghe

dhammesu: trong các pháp diệt khổ-Thánh-đế

cakkhuṃ udapādi: tuệ-nhãn có khả năng biết rõ diệt khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

ñāṇaṃ udapādi: trí-tuệ biết rõ diệt khổ- Thánh-đế ấy đã phát sinh

paññā udapādi: trí-tuệ biết rõ chi tiết các pháp diệt khổ-Thánh-đế có 2 loại đó là sa upādisesanibbāna, anupādisesanibbāna, có 3 loại đó là animittanibbāna, appaṇihitanibbāna, suññatanibbāna là diệt khổ-Thánh-đế đã phát sinh

vijjā udapādi: trí-minh diệt vô-minh, biết rõ thấu suốt diệt khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

āloko udapādi: ánh sáng trí-tuệ diệt được màn vô-minh tăm tối bao trùm phủ kín diệt khổ- Thánh-đế ấy đã phát sinh

3.2- Kiccañāṇa trong diệt khổ-Thánh-đế

15- Bhikkhave: - Này chư tỳ-khưu!

“Taṃ kho panidaṃ dukkhanirodhaṃ ariya- saccaṃ sacchikātabban”ti rằng: “diệt khổ-thánh- đế này là pháp nên chứng ngộ bằng trí-tuệ- thiền-tuệ tam-giới.”

me: Như-lai

pubbe: trong thời-kỳ trước khi chưa trở thành Đức-Phật

ananussutesu: chưa từng nghe

dhammesu: trong các pháp diệt khổ-Thánh-đế

cakkhuṃ udapādi: tuệ-nhãn có khả năng thấy rõ, biết rõ diệt khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

ñāṇaṃ udapādi: trí-tuệ-thiền-tuệ tam-giới thấy rõ, biết rõ diệt khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

paññā udapādi: trí-tuệ-thiền-tuệ tam-giới thấy rõ, biết rõ chi tiết các pháp diệt khổ-Thánh-đế có 2 loại đó là sa upādisesanibbāna, anupādisesa- nibbāna, có 3 loại đó là animittanibbāna, appaṇihitanibbāna, suññatanibbāna là diệt khổ- Thánh-đế đã phát sinh

vijjā udapādi: trí-minh diệt vô-minh, thấy rõ, biết rõ thấu suốt diệt khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

āloko udapādi: ánh sáng trí-tuệ-thiền-tuệ tam- giới diệt được màn vô-minh tăm tối bao trùm phủ kín diệt khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

3.3- Katañāṇa trong diệt khổ-Thánh-đế

16- Bhikkhave: - Này chư tỳ-khưu!

“Taṃ kho panidaṃ dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ sacchikatan”ti rằng: “diệt khổ- Thánh-đế này là pháp nên chứng ngộ bằng trí- tuệ-thiền-tuệ tam-giới thì đã chứng ngộ xong bằng Thánh-đạo-tuệ.”

me: Như-lai

pubbe: trong thời-kỳ trước khi chưa trở thành Đức-Phật

ananussutesu: chưa từng nghe

dhammesu: trong các pháp diệt khổ-Thánh-đế

cakkhuṃ udapādi: tuệ-nhãn có khả năng thấy rõ, biết rõ diệt khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

ñāṇaṃ udapādi: trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thấy rõ, biết rõ diệt khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

paññā udapādi: trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thấy rõ, biết rõ chi tiết các pháp diệt khổ-Thánh-đế có 2 loại đó là sa upādisesanibbāna, anupādisesa- nibbāna, có 3 loại đó là animittanibbāna, appaṇihitanibbāna, suññatanibbāna là diệt khổ- Thánh-đế đã phát sinh

vijjā udapādi: trí-minh diệt vô-minh, thấy rõ, biết rõ thấu suốt diệt khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

āloko udapādi: ánh sáng trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới đã diệt tận được màn vô-minh tăm tối bao trùm phủ kín diệt khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

4- Pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế luân chuyển theo tam-tuệ-luân

4.1- Saccañāṇa trong pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế

17- Bhikkhave: - Này chư tỳ-khưu!

Idaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariya- saccan”ti rằng: “pháp-hành dẫn đến diệt khổ- Thánh-đế này” đó là pháp-hành bát-chánh-đạo là pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế

me: Như-lai

pubbe: trong thời-kỳ trước khi chưa trở thành Đức-Phật

ananussutesu: chưa từng nghe

dhammesu: trong các pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế

cakkhuṃ udapādi: tuệ-nhãn có khả năng biết rõ pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

ñāṇaṃ udapādi: trí-tuệ biết rõ các pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

paññā udapādi: trí-tuệ biết rõ chi tiết các pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế đó là pháp-hành bát-chánh-đạo hợp đủ 8 chánh là chánh-kiến, chánh-tư-duy, chánh-ngữ, chánh- nghiệp, chánh-mạng, chánh-tinh-tấn, chánh- niệm, chánh-định là pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế đã phát sinh

vijjā udapādi: trí-minh diệt vô-minh, biết rõ thấu suốt các pháp-hành dẫn đến diệt khổ- Thánh-đế ấy đã phát sinh

āloko udapādi: ánh sáng trí-tuệ diệt được màn vô-minh tăm tối bao trùm phủ kín các pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

4.2- Kiccañāṇa trong pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế

18- Bhikkhave: - Này chư tỳ-khưu!

“Taṃ kho panidaṃ dukkhanirodhagāminī paṭi- padā ariyasaccaṃ bhāvetabban”ti rằng: “pháp- hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế này là pháp nên tiến hành bằng trí-tuệ-thiền-tuệ tam-giới.”

me: Như-lai

pubbe: trong thời-kỳ trước khi chưa trở thành Đức-Phật

ananussutesu: chưa từng nghe

dhammesu: trong các pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế

cakkhuṃ udapādi: tuệ-nhãn có khả năng thấy rõ, biết rõ pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

ñāṇaṃ udapādi: trí-tuệ-thiền-tuệ tam-giới thấy rõ, biết rõ pháp-hành dẫn đến diệt khổ- Thánh-đế ấy đã phát sinh

paññā udapādi: trí-tuệ-thiền-tuệ tam-giới thấy rõ, biết rõ chi tiết các pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế đó là pháp-hành bát-chánh-đạo hợp đủ 8 chánh là chánh-kiến, chánh-tư-duy, chánh-ngữ, chánh-nghiệp, chánh-mạng, chánh- tinh-tấn, chánh-niệm,chánh-định là pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế đã phát sinh

vijjā udapādi: trí-minh diệt vô-minh, thấy rõ biết rõ thấu suốt các pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

āloko udapādi: ánh sáng trí-tuệ-thiền-tuệ tam- giới diệt được màn vô-minh tăm tối bao trùm phủ kín các pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh- đế ấy đã phát sinh

4.3- Katañāṇa trong pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế

19- Bhikkhave: - Này chư tỳ-khưu!

“Taṃ kho panidaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ bhāvitan”ti rằng: “Pháp- hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế này là pháp nên tiến hành bằng trí-tuệ-thiền-tuệ tam-giới thì đã tiến hành xong bằng Thánh-đạo-tuệ.”

me: Như-lai

pubbe: trong thời-kỳ trước khi chưa trở thành Đức-Phật

ananussutesu: chưa từng nghe

dhammesu: trong các pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế

cakkhuṃ udapādi: tuệ-nhãn có khả năng thấy rõ, biết rõ pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

ñāṇaṃ udapādi: trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam- giới thấy rõ, biết rõ pháp-hành dẫn đến diệt khổ- Thánh-đế ấy đã phát sinh

paññā udapādi: trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới thấy rõ, biết rõ chi tiết các pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế đó là pháp-hành bát-chánh- đạo hợp đủ 8 chánh là chánh-kiến, chánh-tư- duy, chánh-ngữ, chánh-nghiệp, chánh-mạng, chánh-tinh-tấn,chánh-niệm,chánh-định là pháp- hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế đã phát sinh

vijjā udapādi: trí-minh diệt vô-minh, thấy rõ, biết rõ thấu suốt các pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

āloko udapādi: ánh sáng trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới đã diệt tận được màn vô-minh tăm tối bao trùm phủ kín các pháp-hành dẫn đến diệt khổ-Thánh-đế ấy đã phát sinh

Chưa hoàn thành tam-tuệ-luân, chưa khẳng định

20- Bhikkhave: - Này chư tỳ-khưu!

Yāvakīvañca: cho đến khi nào

me: Như-lai

imesu catūsu ariyasaccesu: tứ Thánh-đế này

evaṃ: như vậy

tiparivaṭṭaṃ: tam-tuệ-luân

dvādasākāraṃ: 3x4 thành 12 loại trí-tuệ

yathābhūtaṃ: đúng như thật-tánh

ñāṇadassanaṃ: trí-tuệ-thiền-tuệ thấy rõ, biết rõ

na suvisuddhaṃ: chưa hoàn toàn trong sạch thanh-tịnh

ahosi: phát sinh

Bhikkhave: - Này chư tỳ-khưu!

Tāva: trí-tuệ-thiền-tuệ chưa hoàn toàn trong sạch thanh-tịnh cho đến khi nào

ahaṃ: Như-lai

Sadevake: cùng với 5 cõi trời dục-giới

loke: trong cõi-giới

samārake: cõi trời dục-giới vasavatti (thứ 6)

sabrahmake: các tầng trời sắc-giới phạm-thiên

sassamaṇabrahmaṇiyā: cùng với sa-môn bà- la-môn

pajāya: cõi-giới chúng sinh

sadevamanussāya: Đức-vua và toàn thể dân chúng

“anuttaraṃ: vô thượng

sammāsambodhiṃ: Đức-Phật Chánh-Đẳng-Giác

abhisambuddho’ti: rằng: đã chứng đắc thành

neva paccaññāsiṃ: chưa khẳng định.

Hoàn thành tam-tuệ-luân rồi, mới khẳng định

21- Bhikkhave: - Này chư tỳ-khưu!

Yato ca kho: khi nào

me: Như-lai

imesu catūsu ariyasaccesu evaṃ tiparivaṭṭaṃ dvādasākāraṃ yathābhūtaṃ ñāṇadassanaṃ

suvisuddhaṃ: hoàn toàn trong sạch thanh-tịnh

ahosi: đã phát sinh

Bhikkhave: - Này chư tỳ-khưu!

Atha: khi ấy

ahaṃ: Như-lai

sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrahmaṇiyā pajāya sadevamanussāya “anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisam- buddho’ti paccaññāsiṃ.”

Trí-tuệ quán triệt

22- Me: đối với Như-lai

Ñāṇañca pana dassanaṃ: trí-tuệ quán triệt

udapādi: đã phát sinh rõ ràng

akuppā: không bao giờ hư hại cả

me: của Như-lai

vimutti: A-ra-hán Thánh-quả-tuệ

ayamantimā jāti: sinh kiếp chót

natthi: không còn

dāni: kiếp hiện-tại này

punabbhavo: tái-sinh kiếp sau (không còn nữa)

iti ñāṇadassanaṃ: trí-tuệ quán triệt như vậy

Nhóm 5 tỳ-khưu vô cùng hoan hỷ

23-Idamavoca Bhagavā: Đức-Thế-Tôn thuyết giảng bài kinh Dhammacakkappavattanasutta này

Attamanā pañcavaggiyā bhikkhū Bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti: Nhóm 5 tỳ-khưu vô cùng hoan hỷ lời giáo huấn của Đức-Thế-Tôn, đồng thanh thốt lời hoan-hỷ Sādhu! Sādhu! Lành thay! Lành thay!

Ngài Đại-Trưởng-lão Koṇḍañña trở thành bậc Thánh Nhập-lưu

24- Imasmiṃ ca pana veyyākaraṇasmiṃ: bài kinh văn xuôi này

bhaññamāne: khi đang thuyết giảng

āyasmato Koṇḍaññassa: đối với Ngài Đại- Trưởng-lão Koṇḍaññassa

virajaṃ: đại-thiện-tâm trong sạch khỏi bụi dơ phiền-não

vītamalaṃ: diệt tận được 2 loại phiền-não là tà-kiến và hoài-nghi không còn dư sót

dhammacakkhuṃ: pháp-nhãn đó là Nhập-lưu Thánh-đạo-tuệ chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế

udapādi: phát sinh rõ ràng

“yaṃ kiñci: tất cả pháp-hữu-vi nào trong tam-giới

samudayadhammaṃ: có trạng-thái sinh lên rồi

sabbaṃ taṃ: tất cả pháp-hữu-vi ấy

nirodhadhammaṃ: đều có trạng-thái diệt

Chư-thiên phạm-thiên đồng tán dương ca tụng

25- Pavattite ca pana: thuyết giảng

Bhagavatā: Đức-Thế-Tôn

Dhammacakke: kinh Chuyển-pháp-luân

bhummā devā: chư-thiên trên mặt đất

saddam: lời tán dương ca tụng

anussāvesuṃ: đồng thời thốt lên lời tán dương ca tụng

etaṃ dhammacakkaṃ: kinh Chuyển-pháp- luân ấy

Bhagavatā: Đức-Thế-Tôn

Bārāṇasiyaṃ: gần kinh-thành Bārāṇasī

Isipatane migadāye: trong khu rừng phóng sinh nai gọi Isipatana

anuttaraṃ dhammacakkaṃ: kinh Chuyển- pháp-luân vô thượng

pavattitaṃ: được thuyết giảng

appaṭivattiyaṃ: không thể thuyết giảng được

kenaci samaṇena vā: hoặc không có sa-môn nào

kenaci brahmaṇena vā: không có bà-la-môn nào

kenaci devena vā: hoặc không có vị chư-thiên nào

kenaci mārena vā: hoặc không có mara nào

kenaci brahmunā vā: không có vị phạm-thiên nào

kenaci vā: không có vị nào

lokasmiṃ: trong toàn cõi-giới chúng sinh

iti anussāvesuṃ: cùng đồng thanh tán dương ca tụng như vậy

* Bhummānaṃ devānaṃ: của toàn thể chư- thiên trên địa cầu

saddaṃ: lời tán dương ca tụng

sutvā: sau khi lắng nghe

cātumahārājikā devā: toàn thể chư-thiên cõi trời tứ Đại-Thiên-vương

saddaṃ: lời tán dương ca tụng

anussāvesuṃ: cũng đồng thanh tán dương ca tụng theo rằng:

“etaṃ Bhagavatā Bārāṇasiyaṃ Isipatane migadāye anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ appaṭivattiyaṃ samaṇema vā brahmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmin”ti.

* Cātumahārājikānaṃ devānaṃ saddaṃ sutvā tāvatiṃsā devā saddamanussāvesuṃ: toàn thể chư-thiên cõi trời Tam-thập-tam-thiên lắng nghe lời tán dương ca tụng của toàn thể chư- thiên cõi trời tứ-Đại-Thiên-vương, cũng đồng thanh tán dương ca tụng theo rằng:

* Tāvatiṃsānaṃ devānaṃ saddaṃ sutvā yāmā devā saddamanussāvesuṃ: toàn thể chư- thiên cõi trời Dạ-ma-thiên lắng nghe lời tán dương ca tụng của toàn thể chư-thiên cõi trời Tam-thập-tam-thiên, cũng đồng thanh tán dương ca tụng theo rằng:

* Yāmānaṃ devānaṃ saddaṃ sutvā tusitā devā saddamanussāvesuṃ: toàn thể chư-thiên cõi trời Đâu-suất-đà-thiên lắng nghe lời tán dương ca tụng của toàn thể chư-thiên cõi trời Dạ-ma-thiên, cũng đồng thanh tán dương ca tụng theo rằng:

* Tusitānaṃ devānaṃ saddaṃ sutvā nimmānaratī devā saddamanussāvesuṃ: toàn thể chư-thiên cõi trời Hoá-lạc-thiên lắng nghe lời tán dương ca tụng của toàn thể chư-thiên cõi trời Đâu-suất-đà-thiên, cũng đồng thanh tán dương ca tụng theo rằng:

* Nimmanaratīnaṃ devānaṃ saddaṃ sutvā paranimmitavasavattī devā saddamanussāvesum: toàn thể chư-thiên cõi trời Tha-hoá-tự-tại-thiên lắng nghe lời tán dương ca tụng của toàn thể chư-thiên cõi trời Hoá-lạc-thiên, cũng đồng thanh tán dương ca tụng theo rằng:

* Paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ saddaṃ sutvā brahmakāyikā devā saddamanussāvesuṃ: toàn thể phạm-thiên trên các tầng trời sắc-giới phạm-thiên lắng nghe lời tán dương ca tụng của toàn thể chư-thiên cõi trời Tha-hoá-tự-tại-thiên, cũng đồng thanh tán dương ca tụng theo rằng:

Itiha: lời tán dương ca tụng vang dội toàn cõi- giới chúng-sinh

tena khaṇena: ngay thời khắc ấy

tena layena: ngay lúc ấy

tena muhuttena: ngay tích-tắc ấy

yāva brahmalokā: đến tận tầng trời sắc-giới phạm-thiên tột đỉnh Sắc-cứu-cánh-thiên.

saddo: lời tán dương ca tụng

abbhuggacchi: vang dội lên

10 ngàn toàn cõi-giới chuyển động

26- Ayañca dasasahassilokadhātu: 10 ngàn toàn cõi-giới chúng-sinh

saṃkampi: chuyển động lên xuống,

sampakampi:chuyển động nhấc lên nhấc xuống

sampavedhi: chuyển động bên này bên kia

Hào quang lan tỏa

27- Appamāṇo ca: không có giới hạn, vô biên

uḷāro: lan tỏa rộng khắp mọi nơi

obhāso: ánh sáng hào quang

loke: trong toàn cõi-giới chúng-sinh

pāturahosi: phát sinh rõ ràng

atikkamma: gấp bội

devānaṃ: của toàn chư-thiên, chư phạm-thiên

devānubhāvanti: oai lực của chư-thiên, chư phạm-thiên cả thảy

Đức-Thế-Tôn thốt lời khen

28- Atha kho Bhagavā: Khi ấy, Đức-Thế-Tôn

imaṃ udānaṃ: lời khen

udānesi: tự thốt lên

“Aññāsi vata bho Koṇḍañño! - Này chư vị! Quả thật Koṇḍañña đã chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế rồi!

Aññāsi vata bho Koṇḍañño!” - Này chư vị! Quả thật Koṇḍañña đã chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế rồi!

Iti hi: lời tán dương ca tụng như vậy

āyasmato Koṇḍaññassa: của Ngài Đại- Trưởng-lão Koṇḍañña

“Aññāsikoṇḍañño” tveva nāmaṃ ahosi: Aññāsikoṇḍañña là tên mới của Ngài Koṇḍañña

Ngài Đại-Trưởng-lão Aññāsikoṇḍañña xin xuất gia

29- Atha kho: Sau khi trở thành bậc Thánh Nhập-lưu ấy

āyasmā Aññāsikoṇḍañño: Ngài Đại-Trưởng- lão Aññāsikoṇḍañña

diṭṭhadhammo: có chánh-kiến thấy rõ, biết rõ chân-lý tứ Thánh-đế

pattadhammo: chứng đạt được chân-lý tứ Thánh-đế

viditadhammo: biết rõ được chân-lý tứ Thánh-đế

pariyogāḷhadhammo: đã thấu suốt chân-lý tứ Thánh-đế bằng trí-tuệ-thiền-tuệ siêu-tam-giới

tiṇṇavicikiccho: đã vượt qua khỏi mọi hoài- nghi

vigatakathaṃkatho: không còn nghi ngờ thế này thế kia nữa

vesārajjappatto: đạt đến tâm dũng cảm vững chắc

aparappaccayo: do nhân-duyên tự mình chứng ngộ, nên không còn tin nơi người khác nữa

satthusāsane: có đức-tin vững chắc trong lời giáo huấn của Đức-Thế-Tôn

Bhagavantaṃ: với Đức-Thế-Tôn

etaṃ vacanaṃ: lời xin phép xuất gia

avoca: kính bạch

Bhante: Kính bạch Đức-Thế-Tôn,

ahaṃ: con là Aññāsikoṇḍañña

Labheyya: xin được phép

Bhagavato: nơi Đức-Thế-Tôn

santike: đến hầu gần với Đức-Thế-Tôn

pabbajjaṃ: trở thành sa-di

labheyyaṃ: xin được phép

upasampadaṃ: trở thành tỳ-khưu

Trở thành tỳ-khưu theo cách gọi Ehi Bhikkhu

30- Bhagavā avoca: Đức-Thế-Tôn truyền dạy:

“Ehi bhikkhu” - Này tỳ-khưu! Ehi: Con hãy đến với Như-lai

“svākkhāto dhammo, cara brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā”: Chánh-pháp mà Như-lai đã thuyết dạy hay ở phần đầu, phần giữa, phần cuối, con hãy nên thực-hành phạm- hạnh cao thượng đó là chứng đắc 3 Thánh-đạo, Thánh-quả bậc cao cuối cùng, để giải thoát khỏi khổ tử sinh luân-hồi trong tam-giới

Sau khi Đức-Thế-Tôn truyền dạy như vậy

tassa āyasmato: của Ngài Đại-Trưởng-lão Aññāsikoṇḍañña

Sāva upasampadā ahosi: trở thành tỳ-khưu theo cách gọi Ehi Bhikkhu như vậy

(Xong phần từ ngữ trong bài Kinh Chuyển- Pháp-Luân)