Tepiṭakaṭṭhakathā-Parivattana-Vaṇṇanā - Sattamo Paricchedo

Tepiṭakaṭṭhakathā-Parivattana-Vaṇṇanā

Sattamo Paricchedo

Tato piṭakattaya-likhitato pañcasu vassa-satesu soḷasa-vassesu atikkantesu Mahānāmo nāma rājā Laṅkādīpe rajjaṃ kāresi. [37] Tasmiṃ kira samaye Jambudīpe majjhimadese bodhimaṇḍa-samīpe brāhmaṇa-kule nibbatto eko brāhmaṇa-māṇavo ahosi. So sabba-sippesu visārado tīsu vedesu pāragato Jambudīpe gāma-nigama-janapada-rāja-dhānīsu vicaritvā yattha yattha paṇḍitā-samana-brāhmaṇā vasanti, tattha tattha gantvā sākacchaṃ karoti. Tena puṭṭha-pañhaṃ aññe kathetuṃ na sakkonti, so pi aññena puṭṭha-pañhaṃ vissajjeti. Evaṃ sakala Jambudīpamhi parigaṇhitvā ekaṃ vihāraṃ pāpuṇi. Tasmiṃ pana vihāre aneka-sata-bhikkhū vasanti. Tesaṃ bhikkhūnaṃ saṅghatthero āyasmā Revatatthero nāma mahā khīṇāsavo ahosi pattapaṭisambhido paravadappamaddano.

Atha kho so brāhmaṇa-māṇavo divā ca ratto ca mantaṃ parivattetvā sampuṇṇa-padaparimaṇḍalo ahosi. Atha kho thero brāhmaṇassa sajjhāyantassa saddaṃ sutvā evaṃ cintesi: “Ayaṃ brāhmaṇo mahāpañño taṃ dametuṃ vaṭṭatīti.” Tato taṃ āmantetvā evamāha: “Brāhmaṇo ko nu kho gadrabha-ravena viravanto ti.” Brāhmaṇo: “Bho pabbajita gadrabha-ravānaṃ atthaṃ kiṃ jānāsīti.” “Āma jānāmīti” thero āha.

Atha kho brāhmaṇo tīsu vedesu Itihāsa-pañcamesu yāni yāni gaṇṭhiṭṭhānāni, yesaṃ nayaṃ neva attanā passati nāssa ācariyo addasa, te theraṃ pucchi. Thero pakatiyāpi tinnaṃ vedānaṃ pāragū hutvā idāni pana paṭisambhidāppatto hoti, ten’ assa natthi tesaṃ pañhānaṃ vissajjane bhāroti tāvadeva te pañhe vissajjetvā brāhmaṇaṃ āha: “Bho brāhmaṇa ahaṃ tayā bahuṃ pucchito, ahampi dāni taṃ ekaṃ pañhaṃ pucchāmi, vyākarissasi me pañhanti.” “Āma bho pabbajita puccha vyākarissāmīti. Thero citta-yamake imaṃ pañhaṃ pucchi: “Yassa cittaṃ uppajjati na nirujjhati tassa cittaṃ nirujjhissati na uppajjissati? Yassa vā pana cittaṃ nirujjhissati na uppajjhissati tassa cittaṃ upajjati na nirujjatīti?”

Brāhmaṇo uddhaṃ vā adho vā harituṃ asakkonto: “Kiṃ nāma bho pabbajita idanti?” āha. “Buddha-manto nāmāyaṃ brāhmaṇāti.” “Sakkā pana taṃ bho mayhaṃ pi tātunti?” “Sakkā brāhmaṇa amhehi gahita-pabbajjaṃ gaṇhantassa dātunti.” Tato brāhmaṇo mantatthāya pabbajjaṃ yāci. Thero brāhmaṇaṃ pabbājetvā upasampādesi. Atha kho thero sabbam pi tepiṭakaṃ buddha-vacanaṃ uggaṇhāpesi.

Tenāhu porāṇā:

1. Bodhimaṇḍa-samīpamhi jāto brāhmaṇa-māṇavo

Vijjā-sippa-kalāvedī tīsu vedesu pāragū

2. Sammā-viññāta-samayo sabbavāda-visārado

Vādatthi Jambudīpamhi āhiṇḍanto pavādako

3. Vihāramekammāgamma rattiṃ pāt’ añjalimataṃ

Parivatteti sampuṇṇa-padaṃ suparimaṇḍalaṃ

4. Tatth’ eko Revato nāma mahā thero vijāniya

“Mahāpañño ayaṃ satto dametuṃ vaṭṭatīti” so

5. “Ko nu gadrabha-rāvena viravanto” ti abruvi

“Gadrabhānaṃ rave atthaṃ kiṃ jānāsīti” āha taṃ

6. “Āma jānāmi” vutto so otāresi sakaṃ mataṃ

Puṭṭhaṃ puṭṭhaṃ vyākāsi virodhampi ca dassayi

7. “Tena hi tvaṃ sakaṃ vādaṃ otarehīti” codito

Pāḷimāhābhidhammassa atthaṃ assa na sodhiyā,

8. Āha “Kass’ esa manto” ti. “Buddhamanto” ti so bruvi

“Dehi me tan” ti vutte pi “Gaṇha pabbajja taṃ” iti

9. Codito pubba-hetūhi mantatthāya sa pabbaji

Kammaṭṭhānamadā thero pabbājetvā yathārahaṃ

10. Upasampādayitvā so uggaṇhi piṭakattayaṃ

Atīva pākato āsi cando ’va suriyo ’va so

11. Buddhassa viya gambhīra-ghosattānaṃ vyākaruṃ

Buddhaghoso ti ghosehi Buddho viya mahītale ti.

Tato paṭṭhāya so bhikkhu Buddhaghosatthero nāmā ti loke pākato ahosi. Tadā so tattha vihāre Ñāṇodayaṃ nāma pakaraṇaṃ katvā Dhammasaṅgaṇiyā aṭṭhakathañca Attha-sālinī nāma parittaṭṭhakathañca kātumārabhito hoti. Atha kho āyasmā Revatatthero taṃ disvā evamāha: “Idh’ āvuso Buddhaghosa Jambudīpe piṭakattaya-pāḷimattameva atthi, tassa aṭṭhakathā ca ācariyavādā ca na vijjanti. Sīhalaṭṭha-kathā pana saṅgītittayamārūḷhā Sāriputtādīhi katam Mahindena kathā-maggaṃ oloketvā Sīhalabhāsāya katā Sīhala-dīpe pavattati. Tvamhi tattha gantvā sabbaṃ upaparikkhitvā Māgadhāya niruttiyā parivattehi sā aṭṭhakathā sabbaloka-hitāvahā hotīti.”

Evaṃ vutte āyasmā Buddhaghoso pītisomanassappatto hutvā upajjhāyañca bhikkhu-saṅghañca vanditvā āpucchitvā anugamanena Nāgapaṭṭanaṃ sampāpuṇi. Atha Sakko devarājā harītakiphalañca lekhaniñca tassa datvā sakaṭṭhānameva gato. Tato so nāvaṃ abhiruhitvā mahāsamudda-majjhe āyasmantaṃ Buddhadattattheraṃ paṭipathaṃ disvā kathāsallāpaṃ katvā tato paraṃ gantvā Laṅkāpaṭṭanaṃ pāpuṇitvā imassa Mahānāmassa rañño rajjappattakāle Anurādhapure Mahāvihāre bhikkhusaṅghaṃ passitvā Mahāpadhānaghare Saṅghapālattherassa santikaṃ gantvā Sīhalaṭṭhakathaṃ sabbaṃ theravādañca suṇitvā “ayaṃ dhamma-sāmissa Buddhassa adhippayoti” nicchayaṃ katvā tasmiṃ vihāre saṅghasannipātaṃ katvā evamāha: “Bhante saṅgha piṭakaṭṭhakathaṃ kātuṃ mama potthake detūti.”

Tadā bhikkhusaṅgho tassa samattha-bhāvaṃ vīmaṃsituṃ gāthādvayaṃ datvā: “tava samattha-bhāvaṃ passitvā sabbe potthake demāti” āha. Atha kho āyasmā Buddha-ghoso piṭakattayapāḷiñca tass’ aṭṭhakathañca passitvā Visuddhimaggaṃ nāma pakaraṇaṃ saṅgahetvā akāsi. Tadā devatā tassa nepuññaṃ mahājane pakāsetuṃ taṃ potthakaṃ antaradhāpesi. So pi aññaṃ akāsi yeva. Tampi devatā antaradhāpesi. So pi tikkhattuṃ akāsi yeva. Tasmiṃ khaṇe devatā dve potthake tassa adāsi. Tadā tīni potthakāni ahesuṃ.

Atha kho āyasmā Buddhaghoso tīṇi potthakāni gahetvā bhikkhusaṅghassa nīyādesi. Tadā bhikkhusaṅgho tīṇi potthakāni ekato vācesi. Ganthato vā akkharato vā padato vā vyañjanāto vā atthato vā pubbāparavasena vā theravādādīhi vā pāḷīhi vā tīsu potthakesu aññathattaṃ nāma nāhosi.

Tenāhu porāṇā: [38]

12. Tattha Ñāṇodayaṃ nāma katvā pakaraṇaṃ tadā

Dhammasaṅgaṇiyā ’kāsi kacchaṃ so Atthasāliniṃ

13. Parittaṭṭhakathañc’ eva kātumārabhi buddhimā

Taṃ disvā Revato thero idaṃ vacanamabruvi

14. “Pāḷimattaṃ idhānītaṃ n’ atthi aṭṭhakathā idha

Tathācariyavādā ca bhinnarūpā na vijjare

15. Sīhalaṭṭhakathā suddhā Mahindena matīmatā

Saṅgītittayamārūḷhaṃ sammā-sambuddha-desitaṃ

16. Sāriputtādīhi kataṃ kathāmaggaṃ samekkhiya

Katā Sīhala-bhāsāya Sīhalesu pavattati

17. Tvaṃ tattha gantvā sutvāna Māgadhāya niruttiyā

Parivattehi sā hoti sabbalokahitāvahā”

18. Evaṃ vutte pasanno so nikkhamitvā tato imaṃ

Dīpamā ’gamma tasseva rañño kāle mahāmati

19. Mahāvihāraṃ sampatto vihāraṃ sabbasādhu taṃ

Mahāpadhānagharaṃ gantvā Saṅghapālassa santike

20. Sīhalaṭṭhakathaṃ sutvā theravādañca sabbaso

“Dhammassāmissa esova adhippāyo” ti nicchiya

21. Tattha saṅghaṃ samānetvā “Kātumaṭṭhakathaṃ mama

Potthake detha sabbe” ti āha. Vīmaṃsituṃ sataṃ

22. Saṅgho gāthādvayaṃ tassādāsi: “Sāmatthiyaṃ tava

Ettha dassehi taṃ disvā sabbe demāti potthake”

23. Piṭakattayapāḷiñca saddhiṃ aṭṭhakathāya so

Visuddhi-maggaṃ nāmākā saṅgahetvā samāsato

24. Tato saṅghaṃ samāhetvā sambuddha-mata-kovido

Mahābodhi-samīpamhi so taṃ vācetumārabhi

25. Devatā tassa nepuññaṃ pakāsetuṃ mahājane

Chādesuṃ potthakaṃ so pi dvattikkhattumpi taṃ akā

26. Vācetuṃ tatiye vāre potthake samudāhaṭe

Potthakadvayamaññampi saṇṭhapesuṃ tahiṃ marū

27. Vācayiṃsu tadā bhikkhū potthakattayamekato

Ganthato atthato vā pi pubbāparavasena vā

28. Theravādehi pāḷīhi padehi vyañjanehi ca

Aññathattaṃ ahū n’ eva potthakesu hi tīsu pīti.

Sanniṭṭhāpitesu pan’ āyasmatā Buddhaghosena tīsu potthakesu ākāso mahāviravaṃ viravi akāla vijjullatā nicchariṃsu devatā sādhukāramadaṃsu. Tena kho pana samayena Mahāvihāre aneka-bhikkhu-sahassāni sannipatitvā taṃ mahabbhūtaṃ disvā tuṭṭha-pahaṭṭhā sādhukāraṃ datvā punappunaṃ vuccamānā: “Ayaṃ nissaṃsayaṃ Metteyyo bodhisatto āgato” ti ugghosesuṃ. Tato Mahānāma-rājā taṃ sutvā mahatiyā rājaparisāya parivutto nagarā nikkhamitvā Mahāvihāraṃ gantvā bhikkhusaṅghaṃ vanditvā taṃ āyasmantaṃ Buddhaghosattheraṃ vanditvā nimantesi: “Bhante yāva dhammapariyosānā mama rājagehe bhikkhaṃ gaṇhathāti.” So tuṇhībhāvena adhivāsesi.

Atha kho bhikkhusaṅgho piṭakattaya-Pāḷipotthake Sīha-laṭṭhakathā-potthakehi saddhimadāsi. Atha kho āyasmā Buddhaghoso sabbe potthake gahetvā Mahāvihārassa dakkhiṇa-bhāge Padhānagharaṃ nāma ekasmiṃ pāsāde vasanto sabbaṃ Sīhalaṭṭhakathaṃ parivattetvā mūlabhāsāya Māgadhikāya niruttiyā piṭakattayassa aṭṭhakathaṃ akāsi.

Samanta-pāsādikāya vuttā tisso Sīhalaṭṭhakathāyo honti. Katamā tisso? Mahā-aṭṭhakathā ca Mahāpaccari-aṭṭhakathā ca Mahā-kurundaṭṭhakathā cāti. Imā tisso aṭṭhakathāyo Sīhalaṭṭhakathā nāma. Paṭhama-mahā-saṅgītiṃ ārūḷhā Mahākassapa-pamukhehi therehi katā Mahāmahindena ānetvā Sīhala-bhāsāya katā Mahā-aṭṭhakathā nāma jātā. Paccariyaṃ nāma, Sīhalabhāsāya uḷumpo kira atthi, tasmiṃ nisīditvā katattā paccariyaṃ nāma jātā aṭṭhakathā. Kurundaṭṭha kathā nāma., Kurundaveḷu vihāro atthi, tasmiṃ nisīditvā katattā Kurundi nāma jātā aṭṭhakathā.

Atha kho so āyasmā Buddhaghoso Kurundaṭṭhakathaṃ Sīhala-bhāsaṃ parivattetvā mūlabhāsāya Māgadhikāya niruttiyā Samanta-pāsādikā nāma vinayapiṭakaṭṭhakathaṃ akāsi. Vuttaṃ hi tattha:

29. Vinaye pāṭavatthāya sāsanassa ca vuddhiyā

Māgadhāya samāraddhā Vinayaṭṭhakathā va sā

30. Samanta-pāsādikā nāma sabbaso pariniṭṭhitā

Satta-vīsa-sahassehi ganthehi parimāṇato ’ti.

Tadanantaraṃ Suttanta-piṭake Mahā-aṭṭhakathā Sīhala-bhāsaṃ parivattetvā Sumaṅgalavilāsinī nāma Dīghanikā-yaṭṭhakathañca ṭhapesi. Tathā Papañcasūdanī nāma Majjhimanikāyaṭṭhakathañca ṭhapesi. Tathā Sārathappakāsanī nāma Saṃyuttanikāyaṭṭhakathañca ṭhapesi. Tathā Manorathapūraṇī nāma Aṅguttaranikāyaṭṭhakathañca ṭhapesi. Vuttaṃ hi tattha:

31. Suttanta-pāṭavatthāya sāsanassa ca vuddhiyā

Māgadhāya samāraddhā Suttantaṭṭhakathā va sā

32. Catunikāyaṭṭhakathā sabbaso pariniṭṭhitā

Sā asīti-sahassehi ganthehi parimāṇato

33. Khuddanikāyaṭṭhakathā sabbaso pariniṭṭhitā

Satta-tiṃsa-sahassehi ganthehi parimāṇato ’ti.

Tadanantaraṃ Abhidhamma-piṭake Mahāpaccariyaṭṭha-kathaṃ Sīhalabhāsaṃ parivattetvā mūlabhāsāya Māgadhikāya niruttiyā Athasālinī nāma Dhammasaṅganī aṭṭhakathañca ṭhapesi. Tathā Sammohavinodanī nāma Vibhaṅgappakaraṇaṭṭhakathañca ṭhapesi. Paramatthadīpanī nāma pañcappakaraṇaṭṭhakathañca ṭhapesi. Vuttaṃ hi tattha:

34. Abhidhamma-pāṭavatthāya sāsanassa ca vuddhiyā

Māgadhāya samāraddhā Abhidhammaṭṭhakathā va sā

35. Atthasālinī nāmādi sabbaso pariniṭṭhitā

Tiṃsa-sahassa-mattehi ganthehi parimāṇato ’ti.

Pubbe therikācariyādīhi pāḷinayaṃ gahetvā kataṃ theravādaṃ nāma sabbesampi Māgadhikāya niruttiyā aṭṭhakathamakāsi yeva. Sā piṭakaṭṭhākathā sabbadesantaravāsīnaṃ hitāvahā ahosi. Piṭakaṭṭhakathā-kata-pariyosāne anekappakāraṃ mahāpaṭhavī kampo ahosi. Ayaṃ piṭakaṭṭhakathā karīyamānā ekasaṃvaccharen’ eva niṭṭhitā.

Atha kho āyasmā Buddhaghoso kattabba-kiccaṃ niṭṭhapetvā mahābodhiṃ vanditukāmo bhikkhusaṅghaṃ vanditvā āpucchitvā puna Jambudīpameva agamāsi.

Tenāhi porāṇā:

36. Sambuddha parinibbānā nava vassa-satesu ca

Cha paññāsātikkantesu Mahānāmo narādhipo

Dhammena dasavidhena Laṅkārajjam akārayi

37. Buddhaghoso ti ghosehi Buddho viya mahītale

Laṅkādīpaṃ hi āgamma Laṅkādīpa-hitāvahaṃ

38. Saṅgho gāthādvayamadāsi Sīhalaṭṭhakathā pi ca

Visuddhimaggaṃ nāmā ’kā saṅghassānumatiyā

39. Atho ugghosayi saṅgho tuṭṭhahaṭṭho visesato

“Nissaṃsayāyaṃ Metteyyo” iti vatvā punappunaṃ

40. Saddhimaṭṭhakathāyādā potthake piṭakattaye

Ganthākare vasanto so vihāre dūrasaṅkare

41. Parivattesi sabbāpi Sīhalaṭṭhakathā tadā

Sabbesaṃ mūlabhāsāya Māgadhānaṃ niruttiyā

42. Sattānaṃ sabbabhāsānaṃ sā ahosi hitāvahā

Theriyācariyā sabbe Pāḷiṃ viya tamaggahuṃ

43. Atha kattabba-kiccesu gatesu pariniṭṭhitaṃ

Vandituṃ so mahābodhiṃ Jambudīpamupāgami

44. Bhutvā dvāvisa-vassāni Mahānāmo mahāmahiṃ

Katvā puññāni cittrāni yathā-kammamupāgami

45. Piṭakaṭṭhakathaṃ katvā katvā lokahitaṃ bahuṃ

So yāvatāyukaṃ ṭhatvā thero pi Tusitaṃ gato

46. Laṅkāvāsī tadā bhikkhū katakiccā anāsavā

Te yāvatāyukaṃ ṭhatvā therā sabbepi nibbutā.

47. Evaṃ aniccataṃ jammiṃ ñatvā durabhisambhavaṃ

Tuvaṭaṃ vāyame dhīro yaṃ niccaṃ amataṃ padanti.

Sujanappasādāya kate Saddhammasaṅgahe
tepiṭakaṭṭhakathā-parivattana-vaṇṇanā
niṭṭhitā.

-ooOoo-